Toprak Oluşumunu Etkiyen Faktörler

Toprak oluşumunda ve toprağın belli özelliklerinin ortaya çıkmasında bazı faktörler etkili olmaktadır. Bu faktörlerin başlıcaları şunlardır.

1. İklimin Etkisi
2. Anakayanın Etkisi
3. Zamanın Etkisi
4. Yerşekillerinin Etkisi
5. Canlıların ve Bitki Örtüsünün Etkisi

Bu faktörleri inceleyelim

Bu faktörler içerisinde en önemli faktör iklimdir.

1) İklimin Etkisi

İklim başta fiziksel ufalanma ve kimyasal çözünmeyi etkiler. Sıcaklığın ve nem oranının fazla olduğu alanlarda ise kimyasal çözünme, nem oranın az olduğu kurak ve yarı kurak alanlarda fiziksel ufalanma görülür.

Bu oluşuma etki eden iklim elemanları ise, sıcaklık ve yağıştır. Bu iki önemli faktör fiziksel ve kimyasal çözünmeyi, bitki örtüsünün yetişmesini, bitki kalıntılarının ayrışarak humusa dönüşmesini ve topraktaki canlı hayatın aktivitesini etkiler.

Yağışın fazla olduğu yerlerde aşırı yıkanma sonucu toprağın üst kısmındaki mineraller eriyerek sızan sularla birlikte alt kısımlara geçer. Ayrıca topraktaki humusta suyla böylece taşınır. Böylece de toprak besin yönünden fakirleşmiş olur.

Yağışın az olduğu bölgelerde ise bu kez yıkanma yetersiz olduğu için topraktaki tuz ve kireç oranı fazladır.

2) Ana kayanın Etkisi

Toprağın altında bulunan ve ayrışarak toprağı oluşturan kayaya ana kaya denir. Bu yüzden oluşan toprak ana kayaya benzer. Toprağın rengi, geçirimlilik derecesi, gibi özellikler ana kayanın özelliklerini taşır.

Örneğin; ana kayanın kalker olduğu yerlerde kireçli topraklar, kil oranın fazla olduğu ana kaya etrafında geçirimsiz topraklar yer alır. Volkanik arazi üzerinde taşlı, kumlu topraklar meydana gelir.

Ancak zamanla toprak oluşumunun ileri safhalarında organik maddelerin toprağa katılmasıyla, ana kayanın toprak üzerindeki etkisi gittikçe azalır. Örnek olarak; toprağın içindeki kireç zamanla topraktan uzaklaşarak, topraktaki kireç miktarı azalır ya da olmaz.

Çözünen kayaçların özelliği toprak tipini etkiler. Kireç taşları üzerinde kırmızı renkli topraklar, killi tabakalar üzerinde işlenmesi zor sertleşmiş topraklar, volkanik kayaçlar üzerinde taşlı, kumlu esmer topraklar oluşur.

3) Yer şekillerinin Etkisi

Toprak oluşumu üzerine yer şekillerinin etkisi, eğim, yükselti, bakı faktörleriyle açıklanır.

Eğim: Eğim çok fazla olduğu yamaçlarda toprağın oluşması ve zeminde tutunması oldukça zordur. Toprak içinde suyun hareketi, eğimi yönünde olur. Eğimli yamaçlar, eğer bitki örtüsünden de yoksun ise üsteki toprak tabakası kolayca aşağılara ineceğinden çıplak kayalık alanlar oluşacaktır. Eğimin fazla olduğu alanlarda toprak tabakası daha ince olacaktır.

Yükselti: Yükselti arttıkça sıcaklık da azalmaktadır. Belirli bir seviyeye kadar yağış miktarı da artar. Ancak çok yükseklerde yağışta da azalma olur.

Sıcaklığın ve yağışın yükseltiye bağlı olarak gösterdiği bu farklılık, bitki örtüsü ve toprak oluşumunu da farklı şekilde etkilemekte yükselti basamaklarına bağlı olarak dağ yamaçlarında farklı toprak kuşakları oluşur.

Bakı: Güneşe dönük yamaçlarda sıcaklık yağış gibi iklim elemanları güneş görmeyen yamaçlara göre farklılık gösterir. Buda toprak oluşum şartlarını değiştirir. KYK’de güney yamaçlar çok ısınır ve buharlaşma fazladır. Bu yamaçlarda toprakta buharlaşmadan dolayı tuz ve kireç oranı daha fazladır. Bu yamaçlarda toprakta buharlaşmadan dolayı tuz ve kireç oranı daha yüksektir.

4) Bitki Örtüsünün Etkisi

Önce toprak oluşur, sonra toprak üzerindeki bitki gelişir. Bitki örtüsünün fazlalığı topraktaki organik çözünmeyi hızlandırır. Toprak düzeyine düşen dal, yaprak ve meyvelerden oluşan bitki kalıntıları, iklim koşullarına bağlı olarak birkaç yıl içerisinde mikroorganizmalar tarafından parçalanarak humusa dönüşmektedir. Humus toprağın rengini koyulaştırır ve daha verimli olmasını sağlar.

Bitkiler kökleri ile toprağın derinliklerine iner ve kalın bir toprak örtüsünü erozyona karşı korur. Yine bitkilerin gelişen kökleri ana materyali parçalayarak toprağın derinleşmesine ve toprak profilinin gelişmesine katkıda bulunur.

5) Zaman Etkisi

Kayaların fiziksel, kimyasal, organik ufalanması, toprağa canlıların karışması uzun zaman alır. Toprak oluşumunun süresi ana kayanın direncine ve iklim şartlarına bağlıdır. Örneğin kayaçların dirençli yağışın yeterli olmadığı, kışların çok sert geçtiği, bitki örtüsünün cılız olduğu yerlerde ayrışma süreci kesintiye uğradığından, toprak oluşumu için daha uzun zaman geçmesi gerekir.

Tagged : / / / / / /

10. Sınıf Coğrafya Konuları

(04.09.2014 tarihli değişikliğe göre düzenlenmiştir.)

Doğal Sistemler

A.10.1 Kayaçlar
Kazanım: Kayaçların özellikleri ile yeryüzü şekillerinin oluşum süreçlerini ilişkilendirir.

A.10.2 Su Kaynakları
Kazanım: Su kaynaklarını farklı özelliklerine göre sınıflandırır.

A.10.3 Toprak Oluşumu ve Sınıflandırılması
Kazanım: Toprak çeşitliliğini oluşum süreçlerine göre açıklar.

A.10.4 Bitki Tür ve Topluluklarının Sınıflandırılmas
Kazanım: Bitki tür ve topluluklarını genel özelliklerine göre sınıflandırır.

A.10.5 Yeryüzünde Bitki Topluluklarının Dağılışı
Kazanım: Farklı bitki topluluklarının dağılışı ile iklim ve yer şekillerini ilişkilendirir.

Beşeri Sistemler

B.10.1 Nüfus ve Özellikleri
Kazanım: Nüfus özellikleri ve nüfusun önemi hakkında çıkarımlarda bulunur.

B.10.2 Dünya Nüfusunun Dağılışı
Kazanım: Dünya nüfusunun dağılışını ve dağılışı etkileyen faktörleri sorgular.

B.10.3 Nüfus Piramitleri
Kazanım: Nüfus piramitleri oluşturarak nüfusun yapısıyla ilgili çıkarımlarda bulunur.

B.10.4 Göçler ve Nedenleri
Kazanım: Tarihi metinler, belgeler ve haritalardan yararlanarak dünyadaki göçlerin nedenleri ve sonuçları hakkında çıkarımlarda bulunur.

B.10.5 Göçlerin Sonuçları
Kazanım: Örnek incelemeler yoluyla göçün mekansal etkilerini analiz eder.

B.10.6 Ekonomik Faaliyetlerin Sınıflandırılması
Kazanım: Ekonomik faaliyetleri temel özelliklerine göre ayırt eder.

B.10.7 Gelişmişlik – Ekonomik Faaliyet İlişkisi
Kazanım: Ekonomik faaliyet türlerinin oransal dağılımına ilişkin verileri, ülkelerin gelişmişlik düzeyleri ile ilişkilendirir.

Mekânsal Bir Sentez: Türkiye

C.10.1 Türkiye’nin Konumu
Kazanım: Türkiye’nin konumunu özellikleri ve etkileri açısından değerlendirir.

C.10.2 Türkiye’nin Yer Şekilleri
Kazanım: Türkiye’deki yer şekillerinin temel özelliklerini ve dağılışını analiz eder.

C.10.3 Türkiye’de İç ve Dış Kuvvetler
Kazanım: Türkiye’nin yer şekillerinin oluşumun sürecini iç ve dış kuvvetlerle ilişkilendirir.

C.10.4 Türkiye’nin İklimini Belirleyen Faktörler
Kazanım: Türkiye’nin iklimini etkileyen faktörler hakkında çıkarımlarda bulunur.

C.10.5 Türkiye’de İklim Elemanlarının Özellikleri
Kazanım: Türkiye’deki iklim elemanlarının özellikleri hakkında çıkarımlarda bulunur.

C.10.6 Türkiye’de Görülen İklim Tipleri
Kazanım: İklime ait kanıtlardan yararlanarak Türkiye’de görülen iklim tiplerinin özellikleri hakkında çıkarımlarda bulunur.

C.10.7 Türkiye’de Başlıca Toprak Tipleri
Kazanım: Türkiye’deki toprak tipleri ve bunların dağılışında etkili olan faktörleri ilişkilendirir.

C.10.8 Topraklarımızdan Nasıl Faydalanıyoruz?
Kazanım: Türkiye topraklarının kullanımını verimlilik açısından değerlendirir.

C.10.9 Türkiye’nin Bitki Varlığı
Kazanım: Türkiye’deki doğal bitki topluluklarının dağılışını yetişme şartlarıyla ilişkilendirerek analiz eder.

C.10.10 Türkiye’nin Su Varlığı
Kazanım: Türkiye’deki su varlıklarını genel özellikleri ve dağılışları açısından analiz eder.

C.10.11 Sularımızdan Nasıl Faydalanıyoruz?
Kazanım: Türkiye’deki su varlığından yararlanmayı ekonomik, sosyal ve kültürel etkileriyle analiz eder.

C.10.12 Türkiye’de Nüfus ve Yerleşme
Kazanım: Türkiye’de yerleşme ve nüfus dağılışını etkileyen faktörler hakkında çıkarımlarda bulunur.

C.10.13 Türkiye’de Yerleşme Tipleri
Kazanım: Türkiye’deki yerleşim birimlerini fonksiyonel özellikleri açısından ayırt eder.

C.10.14 Türkiye’de Kır Yerleşmeleri
Kazanım: Doğal unsurlardan yola çıkarak Türkiye’deki kırsal yerleşme tiplerinin çeşitliliğini örneklendirir.

C.10.15 Türkiye’de Şehirlerin Fonksiyonları
Kazanım: Türkiye’deki şehirleri fonksiyonlarına göre örneklendirir.

C.10.16 Ülkemizin Nüfus Özellikleri
Kazanım: Türkiye nüfusunun yapısal özelliklerini ve dağılışını analiz eder.

C.10.17 Ülkemizde Nüfusun Gelişimi
Kazanım: Türkiye’de nüfusun tarihsel seyrini sosyal ve ekonomik faktörler açısından sorgular.

C.10.18 Neden Göç Ediyoruz?
Kazanım: Türkiye’deki göçlerin sebep ve sonuçlarını coğrafi açıdan sorgular.

Küresel Ortam: Bölgeler ve Ülkeler

Ç.10.1 Ulaşım Hatları
Kazanım: Uluslararası ulaşım hatlarının bölgesel ve küresel etkilerini sorgular.

Çevre ve Toplum

D.10.1 Doğal Afetlerin Etkileri
Kazanım: Doğal afetleri; oluşum nedenleri, özellikleri, dağılışları ve insanlara olan etkileri bakımından analiz eder.

D.10.2 Doğal Afetlerden Korunma
Kazanım: İnsanların doğal afetlerin oluşumuna etkisini, afet bilincinin geliştirilmesi açısından değerlendirir.

Tagged : / / / / / /

Bitki Örtüsünü Etkileyen Faktörler

1. İklim: İklim koşulları bitkilerin oluşum, gelişim ve yayılım özelliklerini doğrudan etkileyen en önemli faktördür.

Sıcaklık: Sıcaklık değerlerinin düşük olduğu yerlerde bitki gelişimi zordur. Toprağın donmuş halde olması bitkinin beslenmesini engellediği gibi soğuk koşullar besin dolaşımını da olumsuz yönde etkiler. Yüksek sıcaklık değerleri ise buharlaşmayı şiddetlendirerek hem bitkilerin topraktan su yoluyla beslenmesini engeller hem de bitkinin sürekli su kaybetmesine yol açar.

Yağış: Bitkilerin oluşabilmesi, beslenebilmesi ve varlığını sürdürebilmesi için yağış olmazsa olmaz bir faktördür. Yağışlı alanlarda bitki örtüsü daha sık ve yoğun, kurak alanlarda ise seyrek ve cılızdır.

Rüzgar: Bitkilerin besin çevrimini sürdürebilmesi için havadaki karbondioksit ve oksijene ihtiyaçları vardır. Rüzgar belirli bir ölçüdeki bitki gelişimini olumlu yönde etkiler. Ancak şiddetli rüzgar bitki gelimini bozucu etki yapmaktadır.

 

 

2. Yer Şekilleri: Yer şekillerinin düz veya engebeli olması, eğim ve bakı gibi faktörler bitkiler üzerinde etkilidir.

 

Eğim: Eğim değerlerinin yüksek olduğu yamaçlarda tohumların filizlenmesi süpürülmeden dolayı zordur. Toprak kalınlığının fazla olduğu az eğimli alanlarda ise tohum transferi daha kolay gerçekleşir. Çukur ve çöküntüler bitkiler için yaşam koşullarının kolay olduğu sığınaklardır.

Bakı: Güneş veya denize bakan yamaçlar bitki örtüsünün gelişimi için daha elverişlidir. Güneş gören yamaçarda bitkiler daha erken olgunlaşır. Denize bakan yamaçlar ise daha fazla yağış aldığından dolayı buradaki bitkiler daha gürdür.

 

 

3. Yükselti: Yükseklik arttıkça sıcaklık değerleri azalır ve belirli bir seviyeye kadar yağış miktarı artar. Buna bağlı olarak yükseltinin arttığı dağlık alanlarda bitki topluluklarının kendi içinde katlaştığı görülür.

 

 

4. Toprak Yapısı: Bitkinin en temel beslenme kaynağı topraktır. Bu nedenle toprağın fiziksel ve kimyasal özellikleri bitkiler üzerinde doğrudan etkilidir. Kayalık ve toprak örtüsünden yoksun arazilerde bitki örtüsü görülmez. Benzer şekilde toprak örtüsünün çok sıkı olduğu killi araziler ile aşırı tuzlu topraklarda da bitki oluşumu oldukça zordur.

 

 

5. Biyolojik Faktörler: Canlılar bitki örtüsünün varlığını hem olumlu hem de olumsuz yönde

etkileyebilirler. Arıların ve çeşitli böcek türlerinin döllenmeyi hızlandırması, memelilerin tohumları nakletmesi, insanların farklı bölgelere yeni bitkiler taşıması olumlu etkilere örnek verilebilir. Diğer taraftan insan etkisiyle bitki örtüsünün yok edilmesi, tarla açma, yol yapımı, orman yangınları, aşırı hayvan otlatma gibi etkinlikler bitki örtüsüne büyük zarar vermektedir.

Tagged : / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / /

Türkiye’nin Bitki Varlığı

Türkiye’de Bitki Çeşitliliği

Dünya’da bitki çeşitliliğinin en fazla olduğu yerler ekvator çevresidir. Buradaki ülkelerden sonra Türkiye, en çok bitki türü barındıran ülkedir.

Avrupa Kıtası, Türkiye’nin yaklaşık 15 katı büyüklüğüne sahip olmasına rağmen, tüm Avrupa Kıtası’nda yaklaşık 12.000 bitki türü yer alırken Türkiye’de 12.000’den fazla bitki türü bulunmaktadır.

 

Bitki Çeşitliliğini Etkileyen Faktörler

1. İklim

            Ülkemizde farklı iklimler görülmesi bitki çeşitliliğinin zengin olmasını sağlamıştır. Her iklim alanında o iklime özgü bitki toplulukları yaşamaktadır.

İklim Bitki Örtüsü
Akdeniz Kızılçam, kısa boylu ağaçlar: çalılar
Karasal Kısa boylu ot toplulukları: Bozkır
Karadeniz Orman

2. Yer Şekilleri

Dağların uzanış yönü, eğim ve bakı bitkilerin gelişiminde etkilidir. Buna bağlı olarak yüksek dağlarda, derin vadilerde ve geniş havzalarda farklı türler görülür.

3. Yükselti

Yağış belli bir seviyeye kadar artar, sıcaklık ise yükseldikçe azalır. Buna bağlı olarak yükselti arttıkça bitki türlerinde farklılaşma görülür.

(Akdeniz’de Maki, İç Kesimlerde Step) à Geniş Yapraklılar à İğne Yapraklılar à Dağ Çayırları

Geniş Yapraklılar İğne Yapraklılar
Kayın Sarıçam
Meşe Karaçam
Kestane Göknar
Ihlamur Ladin
Gürgen Kızılağaç
Dişbudak  

4. Toprak Yapısı

Topraklar, kalınlık, ana kayanın özellikleri ve su tutma kapasitesi gibi bazı farklılıklara sahiptir. Bitkiler yaşama olanağı buldukları, kendi ihtiyaçlarına uygun topraklarda varlıklarını sürdürebilirler.

Türkiye’deki toprak çeşitliliği, bitki türlerinin sayısında da artışa sebep olmuştur.

5. Jeolojik Evrim

            Jeolojik zamanlar boyunca görülen iklim değişiklikleri, farklı enlemlere ait bitkilerin de buraya uyum sağlamasına yol açmıştır.

6. Canlıların Etkisi

            Yeni bitki türlerinin ülkemizde denenmesi, arıların döllenmeyi hızlandırması gibi faaliyetler bitki çeşitliliğini olumlu etkiler. Buna karşın insanlar aynı zamanda bitki tahribatı yoluyla bu çeşitliliği azaltabilmekteler.

 

Türkiye’de Bitki Çeşitliliğinin

Fazla Olmasının Nedenleri:

 

  1. Türkiye’de çok çeşitli iklim tiplerinin görülmesi.
  2. Çok çeşitli toprak tiplerinin görülmesi.
  3. Yer şekilleri ve yükseltinin kısa mesafede çeşitlilik göstermesi.
  4. Jeolojik zamanlar boyunca görülen iklim değişmeleri.
  5. İnsanların etkisi

 

 

Bitkilerle İlgili Temel Kavramlar:

1. Relikt (Kalıntı) Bitki

Eski jeolojik dönemlerden günümüze ulaşmış fakat iklim şartlarının değişmesi sebebiyle günümüzde zorlukla yaşamını sürdüren bitki topluluklarıdır.

Karadeniz kıyısında bulunan Akdeniz iklimi bitkileri ile Akdenizdeki Sığla ağacı relikt bitki özelliğindedir.

Relikt bitkiler: Ihlamur, Kestane, Ladin, Kızılağaç, Ardıç, Göknar, Karaçam

2. Endemik Bitki

Dünyanın sadece belirli yerlerinde görülen, başka yörelerde rastlanmayan bitkilere endemik bitkiler denir.

Türkiye, endemik bitki sayısı açısından zengindir. Ülkemizdeki bitkilerin yaklaşık üçte biri endemik bitkilerdir. Ülkemizde endemik bitkiler en çok Toros Dağları kuşağında bulunur.

Türkiye’de Endemik Bitki Çeşitliliğinin

Fazla Olmasının Sebepleri

  1. Orta kuşakta yer alması sebebiyle hem kuzey hem güney sektörlü hava kütleleri etkisindedir.
  2. Üç kıtanın kesiştiği yerdedir.
  3. Dağlar kıyıya yakın ve çoğunlukla paraleldir. Bu da kıyı ile iç kesimler arasında kısa mesafede bitki türlerinin değişmesini sağlamıştır.
  4. Yükselti batıdan doğuya doğru artar, bunun sonucunda bitki türleri katmanlaşır.
  5. Türkiye’de mikroklima (çevresine göre derin, çukurluk, korunaklı) alanları fazladır.
  6. Türkiyede farklı toprak ve ana kaya çeşitlerinin bulunması.
  7. Buzul çağlarından fazla etkilenmeyerek birçok bitkinin yaşamını sürdürmesini sağlamıştır.

Türkiye’de Endemik Bitkiler

Doğu Ladini Doğu Karadeniz
Sığla Fethiye, Köyceğiz
Kazdağı Göknarı Kazdağı
Kardelen Doğu Anadolu
Anzerçayı Rize (İkizdere)
Devedikeni Akdeniz ve Ege Bölgesi
Sevgi Çiçeği Ankara
Sarı Meyan Konya
Uludağ Göknarı Uludağ
Kasnak Meşesi Göller Yöresi
Datça Hurması Datça, Teke Yöresi

3. Kozmopolit Bitki

Yeryüzünde oldukça geniş alanlara yayılmış farklı yetişme koşullarında varlığını sürdürebilen bitki türlerdir.

Ülkemizde Çam ve Meşe bu türdendir.

4. İnsan Tahribatı İle Ortaya Çıkan Türler

Antropojen Bozkır Ormanların tahribi ile.
Garig Kızılçam ve maki tahribi ile.
Psödomaki Maki benzeri ağaç çalı toplulukları.

Tagged : / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / /

Toprak Tipleri

1. Zonal Topraklar: Gelişimini tamamlamış, tabakaları belirgin (A-B-C horizonları olan) topraklardır.

ü  Laterit: Ekvatoral kuşakta, nemli sıcak iklimde görülürler. Aşırı yıkanma sebebiyle mineral, organik maddeleri kısa sürede ayrıştıran gür bitki örtüsü sebebiyle humus açısından fakirdir.

ü  Terra Rossa (Kırmızı Toprak): Akdeniz iklim kuşağında kalker üzerinde oluşan topraklar. Kirecin ayrışması ile ortaya çıkan demirin oksitlenmesi kırmızı renk almasını sağlamıştır.

ü  Kahverengi Orman Toprakları: Orta kuşak nemli orman arazilerinde görülür. Mineral bakımından fakir olmasına karşın ayrışma yavaş olduğu için humus açısından zengindir.

ü  Podzol Topraklar: Soğuk nemli bölgelerde, iğne yapraklı orman arazilerinde görülür. Mineral bakımından fakirdir. Gri renktedir.

ü  Çöl Toprakları: Çöllerde görülen tuz ve kirecin yüzeye çıktığı verimsiz topraklardır.

ü  Kahverengi-Kestane Bozkır Toprağı: Orta kuşak yarı step alanlarında görülür. Kireç ve tuz oranı yüksek, humus açısından fakir.

ü  Çernozyum: Karasal iklimin nemli bölgelerinde görülür. Ayrışma yavaştır. En verimli zonal (yerli) toprak türüdür. Genellikle çayır türü ot topluluklarının olduğu alanlarda görülür.

ü  Tundra Toprakları: Yılın büyük bir bölümünde donmuş topraklar, yaz aylarında 3 ay çözülür. Çözüldüğü yaz döneminde üzerinde yetişen yosunlar dışında bitkiye sahip olmayan verimsiz topraklardır.

2. İntrazonal Topraklar: Olgunlaşmanın tamamlanmadığı, B horizonunun bulunmadığı topraklardır.

ü  Halomorfik Topraklar: Kurak ve yarı kurak iklimlerde buharlaşmanın etkisiyle B horizonunda yer alan tuz ve kireç yüzeye ulaşır.

ü  Hidromorfik Topraklar: Bataklıklarda ve taban suyu seviyesinin yüksek olduğu alanlarda görülen sulu topraklardır.

ü  Kalsimorfik Topraklar: Kireçtaşı yönünden zengin topraklardır. Bunlar:

a. Vertisoller: Eski göl tabanlarında kurak zamanlarda dibe çöken kırıntılar nemli dönemlerde şişerek yüzeye çıkar.

b. Rendzinalar: Yumuşak kireç taşı üzerinde oluşan topraklar.

3. Azonal Topraklar: Olgunlaşmanın tamamlanmadığı, B horizonunun bulunmadığı topraklardır.

ü  Alüvyal Toprak: Akarsuların taşıdığı materyalleri biriktirmesiyle oluşan topraklar. Delta, ova ve akarsu kenarlarında görülür.

ü  Kolüvyal Toprak: Dağ yamaçlarında oluşan taşlı topraklardır. Verimsizdir.

ü  Regosol Topraklar: Volkanik materyalin ayrışması sonucu oluşan kumlu topraklar, verimlidirler.

ü  Lösler: Rüzgarların taşıyıp biriktirdiği topraklardır.

ü  Morenler: Buzulların taşıyıp getirdiği kayalık topraklardır.

Tagged : /

Toprak Oluşumu Ve Türkiye’de Topraklar

TOPRAK OLUŞUMU

TOPRAK:Toprak taşların parçalanması ve ayrışmasıyla meydana gelen,içerisinde çeşitli canlı kalıntıları, hava ve su bulunangevşek yer örtüsüdür. Toprağı oluşturan başlıca unsurlar, kum, kil, kalker,organik maddeler,su ve havadır.

HUMUS:Organik kalıntılar ve özellikle bunları çürümesiyle meydana gelen,mikroorganizmalar açısından zengin olan,organik maddedir.

HORİZON:Toprağı meydana getiren katmanlara horizonadı verilir.

TAŞLARIN PARÇALANMASI

1.Kimyasal Çözülme:

Özellikle sıcak ve nemli iklim bölgelerinde meydana gelir.Genel olarak taşların su tarafından eritilmesidir.Bunun sonucunda taşların kimyasal bileşimlerinde değişme meydana gelir.Kimyasal çözülmede temel etkenler, nem miktarı ve sıcaklıktır.Yağış miktarı ve sıcaklığın artması kimyasal çözülmeyi arttırır.Bu nedenlerle en fazla Ekvatoral iklim alanlarında meydana gelir.

2.Fiziksel (Mekanik ) Çözülme:

Taşların kimyasal yapılarında herhangi bir değişme meydana gelmeden,bağlarının zayıflaması parçalara ayrılarak ufalanmasıdır.En önemli etken,sıcaklık farklarıdır.Sıcaklık farkının artması mekanik çözülmeyi arttırır. Özellikle,çöl ikliminin egemen olduğu alanlarda ve sıcaklık farkının fazla olduğu karasal iklim bölgelerinde etkili olmaktadır.

3.Biyolojik Çözülme:

Bitki köklerinin taş aralarındaki çatlaklara girerek büyümeleri ve sonuçta taşı parçalamaları ile meydana gelir.Özellikle bitki örtüsünün ve özellikle ormanların zengin olduğu sıcak ve nemli sahalarda etkili olur.

TOPRAK OLUŞUMUNU ETKİLEYEN FAKTÖRLER

1.İklim:Sıcaklık ve nemlilik toprak oluşumunu etkiler.Sıcaklık taşların ufalanmave humus oluşum sürecini belirler.Nem,toprak yıkanmasını ve kimyasal çözülme sürecini etkiler.Topraktaki tuz ve kireç miktarını etkiler.

2.Bitki örtüsü:Kökleri ve organik asitler sayesinde ayrışma sürecini hızlandırır,toprakta organik madde oluşumunu sağlar,humus bakımından zenginleşme imkanı verir,toprakların zemine tutunmasını sağlayarak erozyona uğramasını engeller.

3.Yer şekilleri:Eğim,yükselti ve bakı toprak oluşumunu etkiler. Eğimli arazilerde toprak oluşumu daha yavaştır.Yamaçlarda topraklar erozyon gibi sebeplerden dolayı daha incedir.Yükselti iklim elemanlarının özelliklerini belirleyerek toprak oluşumunda etkili olur.Bakı,güneşlenme süresini ve sıcaklığı etkileyerek toprağın nemliliğini ve dolayısıyla oluşumunu etkiler.

4.Taşların özelliği(Ana kaya):Toprağı meydana getiren ana kaya,parçalanma sürecini,toprağın rengini,organik bakımdan zenginliğini ve su geçirimlilik oranını etkiler.

Başkalaşım taşlardan oluşan topraklar daha su geçirimliliği fazla olan kumlu toprakları oluşturur.Kil ve kireç oranı yüksek olan ana kayalar,koyu renkli geçirimli toprakları meydana getirir.

5.Zaman:Toprak çok uzun sürelerde oluşumunu tamamlamaktadır.Tam bir toprak oluşumu binlerce yılda gerçekleşmektedir. Oluşum süresi kalınlığı etkiler.

 

TOPRAĞI OLUŞTURAN KATMANLAR (HORİZON)

 

Toprak kesitinde A , B ,C ve D olmak üzere dörtkatman (horizon)bulunur

A Horizonu:En üstte yer alır.Organik maddeler bakımından zengin vegenellikle koyu renklidir.Su ve besin maddelerinin en fazla bulunduğu ,bitkilerin yetiştiği ve köklerinin en fazla yayıldığı katmandır.

B Horizonu:A katı ile birlikte asıl toprak katını meydana getirir.Üstte yıkanan tuz ve kil gibi maddelerin biriktiği kattır.Bu nedenlebu katmana birikim katmanı adı da verilir

C Horizonu:Ayrışmanın tam olara gerçekleşmediği,ana kayanın özelliklerini taşıyan büyük parçalardan meydana gelir.

D Horizonu:Ana kayanın yer aldığı bölümdür.

TOPRAK ÇEŞİTLERİ

(OLUŞTUKLARI YERLERE GÖRE)

A.TAŞINMIŞ TOPRAKLAR: Toprakların,eğimli sahalarda,oluştuğu ana kaya üzerinden,akarsu, rüzgar,buzullar ve diğer dış kuvvetlerin etkisiyle taşınarak,eğimin azaldığı yerlerde birikmesiyle oluşur.Alüvyon, lös ve moren toprakları taşınmış topraklardır.Taşınmış topraklar, organik ve mineraller bakımından zengin topraklardır.

B.YERLİ (ANA KAYA) TOPRAKLARI: Eğimin az olduğu,düz alanlarda,oluştuğu yerde bulunan topraklardır.Oluştuğu alana ait tüm özellikleri taşırlar.İklim,bitki örtüsü,organizmalar,ana kayanın yapısı ve yer şekillerine bağlı olarak oluşurlar.

Yerli topraklar ikiye ayrılırlar:

1.NEMLİ BÖLGE TOPRAKLARI: Yağış miktarının fazla,bitki örtüsünün zengin olduğu alanlarda görülür.Verimli topraklardır.Humus bakımından zengin fakat yıkanmanın fazla olması nedeniyle mineral bakımından fakir topraklardır.

Laterit Topraklar:Ekvator ve dönenceler arasındaki sıcak ve nemli iklim bölgelerinde oluşurlar. Fazla yıkanma nedeniyle humus miktarı az verim düşüktür.

Tundra Toprağı:Kutup altı bölgelerinde görülür.Büyük oranda donmuş haldedir.Yaz mevsiminde erimelere bağlı olarak bataklık halini alır, tarıma elverişli topraklar değildirler.

Podzol Toprağı:Tundra kuşağının güneyinde,soğuk ve nemli bölgelerde iğne yapraklı ormanların yaygın olduğu alanlarda oluşmuşlardır.Aşırı yıkanmaya bağlı olarak besin bakımından fakir,verim değeri düşük olan topraklardır.

Kahverengi Orman Toprağı:Orta kuşağın nemli, ılıman ve geniş yapraklı ormanlarla kaplı sahalarında oluşmuş topraklardır. Humusça zengin,verimli topraklardır.

Terra-RossaToprakları:Akdeniz ikliminin etkili olduğu bölgelerde,kalkerli araziler üzerinde oluşan topraklardır.Kalkerin içerdiği demir oksit nedeniyle kırmızı renklidirler.

2.KURAK VE YARI KURAK BÖLGE TOPRAKLARI:Yağışların az ,bitki örtüsünün zayıf ve buharlaşmanın fazla olduğu kurakbölgelerde oluşan topraklardır. Yağış azlığına bağlı olaraktoprakta yıkanma azdır.Bu nedenle tuz ve kireç oranı fazladır.

Yarınemli bölgelerde oluşan topraklar bitki örtüsünün(stepler) çürümesi nedeniyle humus bakımından zengin verimli topraklardır.

Çernozyomlar (Kara Topraklar):Orta kuşakta , yarı nemli step sahalarında görülür. Esmer renkli, humus bakımından zengin çok verimli topraklardır.

Kestane ve Kahve Renkli Step Toprakları :Orta kuşakta karaların iç kesimlerinde,az yağış alan step sahalarında oluşur.Humus birikimi az,verimi düşüktür.Özellikle tahıl tarımı için uygundur.

Çöl Toprakları :Humus bakımından fakir topraklardır.Kuraklık ve buharlaşma nedeniyle tuz ve kireç toprak yüzeyini kaplamıştır.Verimsiz topraklardır.

TÜRKİYE’DE TOPRAK ÇEŞİTLERİ

**Yurdumuzda çeşitli iklim tiplerinin görülmesi,diğer etmenlerle beraber farklı toprak tiplerinin oluşmasına neden olmuştur.

1.Yarı kurak iklimin etkili olduğu,İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’da Kahverengi Step toprakları,

2.Akdeniz ikliminin etkili olduğu ,Akdeniz,Ege ve Güney Marmara kıyılarında terra-rossa toprakları

3.Doğu Karadeniz kıyılarında yağışın fazla olmasına bağlı olarak,podzolik topraklar,

4.Karadeniz kıyılarında,Akdeniz ve Ege’nin ormanlık alanlarında,Kahverengi orman toprakları,

5.Doğu Anadolu’da Erzurum ve Kars çevresinde,Çernozyom toprakları,

6.Tuz gölü çevresinde çöl toprakları yer almaktadır.

Tagged : /